Жижиг модуль реактор гэж юу вэ? (SMR)
Жижиг модуль реактор (SMR) нь 300 МВт(ц) хүртэлх чадалтай дэвшилтэт цөмийн реактор юм. Энэ нь уламжлалт цөмийн эрчим хүчний реакторын цахилгаан үйлдвэрлэх чадлын ойролцоогоор гуравны нэгтэй тэнцэнэ.
SMR нь нэг бүр нь 300 МВт(ц) хүртэлх цахилгаан чадалтай. Олон төрлийн SMR-ийг үйлдвэрт угсарч, суурилуулах газарт нь тээвэрлэн хүргэх боломжтой. Тэдгээрийг аж үйлдвэрийн хэрэглээ болон цахилгаан сүлжээний хүчин чадал хязгаарлагдмал алслагдсан бүс нутаг зэрэг зах зээлд ашиглахаар төлөвлөж байна. SMR нь нүүрстөрөгчийн ялгарал багатай их хэмжээний цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэх боломжтой бөгөөд:
- Жижиг (Small) – уламжлалт цөмийн эрчим хүчний реактортой харьцуулахад физик хэмжээгээрээ харьцангуй бага.
- Модуль (Modular) – систем болон эд ангиудыг үйлдвэрт угсарч, бүхэл байдлаар суурилуулах газарт тээвэрлэх боломжтой.
- Реактор (Reactors) – цөмийн хуваагдлын урвалыг ашиглан дулаан үүсгэж, улмаар эрчим хүч үйлдвэрлэдэг.
SMR-ийн давуу талууд
SMR-ийн олон давуу тал нь түүний жижиг хэмжээтэй, модульчлагдсан загвартай шууд холбоотой.
Хэмжээ бага учраас SMR-ийг том оврын цөмийн эрчим хүчний станц барих тохиромжгүй байршлуудад байрлуулах боломжтой. SMR-ийн урьдчилан үйлдвэрлэж, угсарсан модулиудыг үйлдвэрт бэлтгээд тухайн талбайд тээвэрлэн хүргэж, суурилуулах боломжтой. Энэ нь тодорхой нэг байршилд зориулан тусгайлан зураг төсөл боловсруулдаг том оврын реакторуудтай харьцуулахад барилгын зардлыг бууруулах боломжтой бөгөөд том реакторын барилгад заримдаа гардаг хугацааны хоцролтыг багасгана. Зардал болон барилгын хугацааг хэмнэхээс гадна эрчим хүчний хэрэгцээ нэмэгдэхийн хэрээр үе шаттайгаар хүчин чадлаа нэмэгдүүлэх боломжийг олгодог.
Эрчим хүчний хүртээмжийг нэмэгдүүлэхэд тулгардаг нэг бэрхшээл нь дэд бүтэц юм. Ялангуяа хөдөө орон нутагт цахилгаан сүлжээний хамрах хүрээ хязгаарлагдмал бөгөөд цахилгаан сүлжээнд холбох зардал өндөр байдаг. Нэг цахилгаан станц нь тухайн цахилгаан сүлжээний нийт суурилагдсан хүчин чадлын 10 хувиас илүүгүй байх нь зүйтэй байдаг. Дамжуулах шугам болон цахилгаан сүлжээний хүчин чадал хангалтгүй бүс нутагт SMR-ийг одоо байгаа цахилгаан сүлжээнд холбох эсвэл цахилгаан сүлжээнээс тусдаа ажиллуулах боломжтой. Энэ нь SMR-ийн цахилгаан үйлдвэрлэх чадал харьцангуй бага байдагтай холбоотой бөгөөд аж үйлдвэр болон хүн амыг нүүрстөрөгчийн ялгарал багатай цахилгаанаар хангах боломжтой. Энэ нь ялангуяа SMR-ийн нэг төрөл болох бичил реакторт (microreactor) хамааралтай. Бичил реакторууд нь ихэвчлэн 10 МВт(ц) хүртэлх цахилгаан чадал үйлдвэрлэхээр зохион бүтээгддэг. Бичил реакторууд нь бусад SMR-ээс ч бага хэмжээтэй бөгөөд цэвэр, найдвартай, боломжийн өртөгтэй учир эрчим хүч хүрэхэд хүндрэлтэй бүс нутагт илүү тохиромжтой. Түүнчлэн бичил реакторуудыг онцгой байдлын үед нөөц цахилгаан хангамж болгон ашиглах, эсвэл хөдөө орон нутаг болон алслагдсан аж ахуйн нэгжүүдэд түгээмэл ашигладаг дизель түлшээр ажилладаг цахилгаан үүсгүүрийг орлуулах боломжтой.
Одоо ашиглагдаж буй реакторуудтай харьцуулахад санал болгож буй SMR-ийн загварууд нь ерөнхийдөө илүү энгийн бүтэцтэй байдаг. SMR-ийн аюулгүй ажиллагааны үзэл баримтлал нь ихэвчлэн идэвхгүй аюулгүй ажиллагааны систем болон реакторын өгөгдмөл аюулгүй шинж чанар, тухайлбал бага чадал, бага ажиллагааны даралт зэрэгт илүү их тулгуурладаг. Ийм тохиолдолд системийг зогсоохын тулд хүний оролцоо, гаднын цахилгаан хангамж эсвэл механик хүч шаардагдахгүй. Учир нь идэвхгүй системүүд нь байгалийн эргэлт, конвекц, таталцал, аяндаа тогтворжих даралт зэрэг физикийн үзэгдлүүдэд тулгуурладаг. Эдгээр нэмэгдүүлсэн аюулгүй ажиллагааны нөхцөлүүд нь осол гарсан үед цацраг идэвхт бодис байгаль орчин болон хүн амд аюултай хэмжээгээр алдагдах боломжийг арилгах эсвэл мэдэгдэхүйц бууруулах боломжтой юм.
SMR нь түлшний хэрэглээ багатай. Уламжлалт цахилгаан станцууд нь 1-2 жил тутамд түлш цэнэглэдэг бол SMR-д суурилсан цахилгаан станцууд нь 3-7 жил тутамд түлш цэнэглэх боломжтой байдаг. Зарим SMR-ийг 30 хүртэл жил түлш цэнэглэлгүй ажиллах боломжтойгоор зохион бүтээж байна.
Цөмийн эрчим хүч: Нүүрстөрөгчгүй ирээдүйд хүрэх зам
Цөмийн эрчим хүч нь дэлхийн цахилгаан эрчим хүчний 10 хувийг хангадаг. Гэвч уур амьсгалын өөрчлөлтийг хязгаарлахын тулд илүү их хэмжээний цэвэр, найдвартай эрчим хүч шаардлагатай. Одоогоор 30 улс цөмийн эрчим хүчний станц ажиллуулж байна. Үүнээс гадна 20 гаруй улс эрчим хүчний болон уур амьсгалын зорилтоо хангахын тулд цөмийн эрчим хүч ашиглах боломжийг судалж байна. АНУ-ын баруун хэсэгт 30 гаруй хот, суурин газар мөн ирээдүйгээ нүүрстөрөгчийн ялгаралгүй болгохыг зорьж, энэ зорилгодоо хүрэх нэг боломжоор SMR-ийг авч үзэж байна.
SMR-ийн өнөөгийн байдал
Төрийн болон хувийн хэвшлийн байгууллагууд энэ арван жилд SMR-ийн технологийг хэрэгжүүлэхэд хүргэх чиглэлээр идэвхтэй ажиллаж байна. ОХУ-ын Akademik Lomonosov нь 2020 оны тавдугаар сард арилжааны ажиллагаагаа эхлүүлсэн дэлхийн анхны хөвөгч цөмийн эрчим хүчний станц юм. Тус станц нь тус бүр 35 МВт хүчин чадалтай хоёр SMR-аас цахилгаан эрчим хүч үйлдвэрлэдэг. Аргентин, Канад, БНХАУ, ОХУ, БНСУ болон АНУ-д бусад SMR-үүд барилгын болон зөвшөөрлийн үе шатанд байна.
Дэлхий даяар 80 гаруй арилжааны SMR-ийн загвар боловсруулагдаж байгаа бөгөөд тэдгээр нь цахилгаан үйлдвэрлэл, хосолсон эрчим хүчний систем, дулаан хангамж, усны давсгүйжүүлэлт, аж үйлдвэрийн зориулалттай уур үйлдвэрлэх зэрэг төрөл бүрийн хүчин чадал болон хэрэглээнд чиглэж байна. Хэдийгээр SMR-ийн нэгж бүрийн анхны хөрөнгө оруулалтын зардал харьцангуй бага боловч бодит ашиглалтад нэвтэрсний дараах эдийн засгийн өрсөлдөх чадвар нь одоогоор практикт бүрэн батлагдаагүй байна.
SMR ба тогтвортой хөгжил
SMR болон цөмийн эрчим хүчний станцууд нь үр ашиг, эдийн засгийн үзүүлэлт болон уян хатан ажиллагааны хувьд онцлог давуу талтай. Цөмийн реакторууд нь хэрэглээнд тохируулан үйлдвэрлэлийн хэмжээг өөрчлөх боломжтой эрчим хүчний эх үүсвэр юм. Харин салхи, нар зэрэг сэргээгдэх эрчим хүчний зарим эх үүсвэр нь цаг агаар болон өдрийн цаг хугацаанаас хамаардаг хувьсамтгай эрчим хүчний эх үүсвэр юм. SMR-ийг сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэртэй хослуулснаар хосолсон эрчим хүчний систем бий болгож, сэргээгдэх эрчим хүчний ашиглалтыг илүү үр ашигтай болгох боломжтой. Эдгээр шинж чанар нь SMR-ийг цэвэр эрчим хүчний шилжилтэд чухал үүрэг гүйцэтгэх боломжтой болгож, улс орнуудад НҮБ-ийн Тогтвортой хөгжлийн зорилтууд (SDGs)-ыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх боломжтой юм.
Дэлхий нийтийн эрчим хүчний хүртээмжийг хангах зорилго болох Тогтвортой хөгжлийн зорилт 7 (SDG 7)-д тодорхой ахиц гарсан боловч эрчим хүчний хүртээмжийн ялгаа, ялангуяа алслагдсан болон хөдөө орон нутагт хэвээр байна. Дэлхий нийтээр цэвэр, шинэлэг шийдлүүдийг хэрэгжүүлэхийг зорьж байгаа энэ үед сэргээгдэх эрчим хүчийг өргөн ашиглахын зэрэгцээ SMR-ийг нэвтрүүлэх нь эрчим хүчний хүртээмжийн дутагдлыг нөхөх нэг боломж юм.