Цацраг идэвхт ашигт малтмалын нөхцөл байдал
Тоо баримтын огноо. Улаан номд орсон бүх нөөцийн үзүүлэлт нь 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаарх мэдээлэл юм. Тайлан нь 2026 оны 9 дүгээр сард хэвлэгдсэн ч өгөгдөл нь энэ огноогоор тасалбар болсныг анхаарна уу.
Ураны нөөц
Тогтоогдсон нөөц бүхэлдээ кг тутамд 130 ам.доллараас доош өртгөөр ашиглагдахуйц ангилалд багтдаг. Үүнээс 16,883 тU нь кг тутамд 80 ам.доллараас доош өртгөөр, хүчлийн ISL аргаар ашиглах боломжтой. Уламжлалт бус нөөц (фосфорит, нүүрснээс гаргах гэх мэт) тогтоогдоогүй.
Төлөвлөгдсөн үйлдвэрлэлийн төвүүд, ордууд
| Үйлдвэрлэлийн төв | Орд | Ордын төрөл | Ордод буй нөөц (тU) | Агуулга (% U) | Олборлолтын арга |
|---|---|---|---|---|---|
| Emeelt mines | Гурванбулаг | Хүрмэн чулуулаг | 13,058 | 0.152 | Далд уурхай |
| Гурвансайхан | Хараат | Элсэн чулуу | 7,288 | 0.026 | ISL |
| Хайрхан | Элсэн чулуу | 8,407 | 0.071 | ISL | |
| Өлзийт | Элсэн чулуу | 3,076 | 0.036 | ISL | |
| Гурвансайхан | Элсэн чулуу | 4,250 | 0.034 | ISL | |
| Бадрах энержи | Дулаан уул | Элсэн чулуу | 11,896 | 0.022 | ISL |
| Зөөвч-Овоо | Элсэн чулуу | 93,291 | 0.022 | ISL |
Бадрах энержи 2030 онд арилжааны олборлолт эхлүүлэхээр төлөвлөж байна: Зөөвч-Овоо жилд 2,500 тU, Дулаан уул 500 тU хүчин чадалтай. Гурвансайхан “төлөвлөгдсөн”, Emeelt mines “ирээдүйн” төлөвтэй бөгөөд анхны олборлолтын огноо тогтоогоогүй. Боловсруулалт нь бүгд хүчлийн уусгалт, ион солилцооны (IX) аргаар төлөвлөгдсөн.
Он цагийн товчоон
- 1945–1960Хайгуулын нэгдүгээр үе шат
Дэлхийн 2-р дайны дараа бусад ордод агуулагдах ураныг эрэх ажил эхэлж, зүүн Монголын хүрэн нүүрсний ордуудаас олон тооны ураны илрэл олдсон.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 1970–1990Зөвлөлт-Монголын хамтарсан хайгуул
Хоёр талын хэлэлцээрийн хүрээнд ЗХУ-ын Геологийн яамны экспедиц судалгаа явуулж, 1,600 цацраг идэвхт аномали, олон зуун илрэл тогтоов. Нийт 2,684,000 м өрөмдлөг, 3,179,000 м³ шуудуу, 20,800 м далд уурхайн хайгуул гүйцэтгэсэн.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 1988Дорнод ордын ил уурхай ашиглалтад оров
Орос-Монголын хамтарсан “Эрдэс” компани Мардай голын дүүрэгт олборлолт эхлүүлэв. ТЭЗҮ-ээр жилд 2,300 тU олборлох хүчин чадлыг Дорнод, Гурванбулаг ордын 40,279 тU нөөц, дундаж агуулга 0.17% U-д тулгуурлан төлөвлөсөн. Монголд боловсруулах үйлдвэр байгаагүй тул хүдрийг 484 км төмөр замаар ОХУ-ын Краснокаменск дахь Приаргунскийн үйлдвэрт зөөж боловсруулдаг байсан.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 1993–2001ОУАЭА-тай хамтарсан нөөцийн үнэлгээ
“Уран” төрийн өмчит үйлдвэрийн газар ОУАЭА-тай хамтран Монгол Улсын ураны нөөцийн боломжийг хоёр үе шаттай үнэлэв.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 1995“Эрдэс” компанийн олборлолт зогсов
Ураны үнэ унасан, Монгол болон ОХУ-ын хөрш нутгийн улс төр, эдийн засгийн өөрчлөлтийн улмаас олборлолт зогссон. “Эрдэс” 1989-1995 онд нийт 535 тU үйлдвэрлэжээ. Түүнээс хойш өнөөг хүртэл Монгол Улсад уран олборлоогүй.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 1998–2012Гурвансайхан ХХК-ийн хайгуул
Дундговь аймгийн Хараат, Хайрхан, Өлзийт, Гурвансайхан ордуудад хайгуул хийж, 23,021 тU нөөцийг Ашигт малтмалын мэргэжлийн зөвлөл хүлээн авав.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2019–2020Бадрах энержи: Зөөвч-Овоо, Дулаан уулын хайгуул
Дорноговь аймагт томоохон хайгуул, хөгжүүлэлтийн ажил хийсний үр дүнд Зөөвч-Овоо ордын нөөц 93,291 тU болж нэмэгдэн, 2020 оны 2 дугаар сард техникийн тайланг Ашигт малтмалын мэргэжлийн зөвлөлд хүргүүлэв.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2021ISL туршилтын олборлолт эхлэв
Байгаль орчинд нөлөөлөх нарийвчилсан үнэлгээ, менежментийн төлөвлөгөө зэрэг бүх зөвшөөрлийг авсны дараа хойд талбайд туршилтын олборлолт эхэлсэн.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2021 оны 8 дугаар сарын 10Анхны нэг кг ураны баяжмал гарав
Туршилтын олборлолтоор анхны нэг килограмм ураны баяжмал үйлдвэрлэгдэв. Хойд болон урд талбайн худгууд 2022 оны 12 дугаар сар хүртэл ажиллаж, ирээдүйн ашиглалтын техник, эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдийг тодорхойлсон. 2020-2023 оны туршилтаар Зөөвч-Овоогоос 7.91 тU, Дулаан уулаас 2.53 тU уран гаргажээ.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2022Гурвансайхан ХХК үйл ажиллагаагаа сэргээв
Нэмэлт 40,662 м хайгуулын өрөмдлөг хийж, нөөцөө JORC стандартаар баталгаажуулах техникийн тайлан боловсруулж эхэлсэн. Мөн онд хайгуулын зардал 13,208 сая төгрөгт хүрч (2021 онд 209 сая) огцом нэмэгдэв.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2025 оны 1 дүгээр сарЗөөвч-Овоо, Дулаан уулын шинэчилсэн ТЭЗҮ батлагдав
Туршилтын үр дүнд үндэслэн шинэчилсэн техник, эдийн засгийн үндэслэлийг Ашигт малтмалын мэргэжлийн зөвлөл баталсан. 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаар найман ордын ТЭЗҮ батлагдсан байна.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2025 оны 1 дүгээр сарын 9УИХ стратегийн ордын төрийн эзэмшлийн хувийг орлуулах тогтоол гаргав
“Стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг орлуулах тухай” 01 дүгээр тогтоол. Дараа жилийн ЦЭК-ын шийдвэрүүд энэ тогтоолыг үндэслэл болгосон.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn) - 2025 оны 1 дүгээр сарын 17Орано Майнингтэй Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулав
Монгол Улсын Засгийн газар “Бадрах энержи” хамтарсан компанийн хөрөнгө оруулагч Орано Майнинг компанитай Хөрөнгө оруулалтын гэрээ байгуулсан. Арилжааны олборлолтыг 2030 онд эхлүүлж, жилд 2,500 тU үйлдвэрлэхээр төлөвлөжээ.
Эх сурвалж: Uranium 2026 (Улаан ном), NEA No. 7770 - 2025 оны 8 дугаар сарын 19Мон-Атомын хувьцааг хөрвүүлэхийг зөвшөөрөв
ЦЭК-ын 03 дугаар тогтоол: Орано майнинг компаниас “Бадрах Энержи” ХХК-д олгосон хувьцаа эзэмшигчийн зээлийг хувь нийлүүлсэн хөрөнгөд хөрвүүлсний дараагаар, Хөрөнгө оруулалтын гэрээнд заасан нөхцөлийн дагуу “Мон-Атом” ХХК-ийн эзэмшиж буй 34 хувийн энгийн хувьцааг 10 хувийн давуу эрхийн хувьцаанд хөрвүүлэхийг зөвшөөрсөн.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn) - 2025 оны 9 дүгээр сарын 9“Арева Монгол”-ын хувьцааг шилжүүлэхийг зөвшөөрөв
ЦЭК-ын 05 дугаар тогтоол: “Бадрах Энержи” ХХК-ийн нийт хувьцааны 66 хувийг эзэмшигч “Арева Монгол” ХХК-ийн хувьцааг Франц Улсад бүртгэлтэй Орано группын охин компани “Орано Майнинг Экспаншн С.А.С”-д шилжүүлэх асуудлаар шийдвэр гаргахыг зөвшөөрсөн.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn) - 2025 оны 10 дугаар сарын 3Хувьцаа шилжүүлэх шийдвэрийг батламжлав
ЦЭК-ын 06 дугаар тогтоол: дээрх шилжүүлгийг батласан 2025 оны 9 дүгээр сарын 10-ны өдрийн хувьцаа эзэмшигчдийн ээлжит бус хурлын тогтоолыг батламжилсан.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn) - 2025 оны 10 дугаар сарын 3Өрийг хувьцаагаар солих шийдвэрийг эс батламжлав
ЦЭК-ын 07 дугаар тогтоол: “Бадрах энержи” ХХК-ийн 2025 оны 9 дүгээр сарын 11-ний хувьцаа эзэмшигчдийн хурлын тогтоол нь Цөмийн энергийн тухай хуулийн 7.1-д заасан зөвшөөрлийг авалгүйгээр гаргасан бөгөөд өрийг хувьцаагаар солих замаар хувь нийлүүлсэн хөрөнгийг нэмэгдүүлсэн нь хууль зүйн үндэслэлгүй гэж үзэн эс батламжилсан.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn) - 2025 оны 10 дугаар сарын 3Шинэ хайгуулын талбай ялгах чиглэл
ЦЭК-ын 08 дугаар тогтоол: тусгай зөвшөөрөл нь дуусгавар болсон, цуцлагдсан, буцаасан талбай болон кадастрын зурагт “цөмийн энергийн талбай” гэж бүртгэгдсэн талбайнуудаас цацраг идэвхт ашигт малтмал хайх, ашиглах боломжтой талбайг ялгах ажлыг ЦЭК-ын Ажлын алба, Ашигт малтмал, газрын тосны газар, Үндэсний геологийн алба, “Мон-Атом” ХХК хамтран гүйцэтгэхээр чиглэл өгсөн. Хэрэгжилтийг 2026 оны 1 дүгээр улиралд Комисст танилцуулна.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны тогтоолууд (nea.gov.mn)
Ураны ордын өмчлөл, төрийн оролцоо
Улаан номд Монгол Улсын ураны салбарын өмчлөлийн бүтцийг Цөмийн энергийн тухай хууль-ийн 5 дугаар зүйлээр тайлбарласан байна:
- 5.1
Монгол Улсын газрын хэвлийд оршиж байгаа цацраг идэвхт ашигт малтмал төрийн өмч мөн.
- 5.2
Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоосон цацраг идэвхт ашигт малтмалын ордыг бусадтай хамтран ашиглах тохиолдолд түүнтэй хамтран байгуулах компанийн хувьцааны 51-ээс доошгүй хувийг төр үнэ төлбөргүй, шууд эзэмшинэ.
- 5.3
Улсын төсвийн хөрөнгийн оролцоогүйгээр хайгуул хийж нөөцийг нь тогтоон улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэсэн орд газарт цацраг идэвхт ашигт малтмалын ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компанийн хувьцааны 34-өөс доошгүй хувийг төр үнэ төлбөргүй, шууд эзэмшинэ.
- 5.4
Энэ хуулийн 5.2, 5.3-т зааснаас илүү хувиар төр хувьцаа эзэмших тохиолдолд уг хувийг төрөөс оруулсан буюу оруулах хөрөнгө оруулалтын хэмжээг харгалзан Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Улсын Их Хурал тогтооно.
- 5.5
Энэ хуулийн 5.2, 5.3-т заасан төрийн эзэмшлийн хувь, хэмжээг ашигт малтмалын нөөц ашигласны тусгай төлбөрөөр орлуулах, бүтээгдэхүүн хуваах, төрийн эзэмшлийн хувьцааны төрлийг өөрчлөх, эдгээрийг хослуулах зэрэг үр өгөөжийн дийлэнх нь Монгол Улсад ногдох хувилбарыг харгалзан Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр Улсын Их Хурал өөрөөр тогтоож болно.
“Бадрах энержи” ХХК-ийн эзэмшлийн бүтэц
Зөөвч-Овоо, Дулаан уулын ордыг ашиглах төслийг хэрэгжүүлэгч “Бадрах энержи” ХХК-ийн хувьцааны 66 хувийг “Арева Монгол” ХХК, үлдэх 34 хувийг төрийн өмчит “Мон-Атом” ХХК эзэмшдэг.
2025 онд Цөмийн энергийн комисс энэ бүтэцтэй холбоотой хэд хэдэн шийдвэр гаргасан: “Арева Монгол”-ын хувьцааг Франц Улсын Орано группын охин компанид шилжүүлэхийг зөвшөөрч, улмаар батламжилсан; Мон-Атомын 34 хувийн энгийн хувьцааг 10 хувийн давуу эрхийн хувьцаанд хөрвүүлэхийг Хөрөнгө оруулалтын гэрээний нөхцөлийн дагуу зөвшөөрсөн. Харин компанийн 2025 оны 9 дүгээр сарын 11-ний хурлаар өрийг хувьцаагаар солих замаар хувь нийлүүлсэн хөрөнгийг нэмэгдүүлсэн шийдвэрийг Комисс эс батламжилсан байна.
Эх сурвалж: ЦЭК-ын 2025 оны 03, 05, 06, 07 дугаар тогтоол. Хувьцаа хөрвүүлэлт, шилжүүлгийн эцсийн хэрэгжилтийн байдлыг тусад нь баталгаажуулах шаардлагатай.
Хайгуулын зардал, өрөмдлөг
| Үзүүлэлт | 2022 | 2023 | 2024 |
|---|---|---|---|
| Хувийн хэвшлийн хайгуул, бүтээн байгуулалтын зардал (сая ₮) | 13,208 | 9,180 | 13,800 |
| Төрийн хөрөнгө оруулалт (сая ₮) | 0 | 0 | 0 |
| Хайгуулын өрөмдлөг (м) | 40,662 | 0 | 0 |
Ураны металлогенийн мужууд
Судалгааны үр дүнд Монгол Улсын нутаг дэвсгэрийг ураны дөрвөн металлогенийн мужид ангилсан: Монгол-Приаргун, Говь-Тамсаг, Хэнтий-Даур, Хойд Монгол. Эдгээр мужид нийт 13 ураны орд, ойролцоогоор 100 илрэл, 1,400 сул илрэл, цацраг идэвхт аномали тогтоогджээ.
Монгол-Приаргуны мужид Хойд Чойбалсангийн Дорнодын хүдрийн талбай багтах бөгөөд Дорнод, Гурванбулаг, Мардайн гол, Нэмэр, Улаан ордууд оршдог. Дорнод болон Төв Говийн Чойр, Гурвансайханы хотгорт Хараат, Хайрхан зэрэг ордууд байна.
Бодлогын баримт бичгийн холбогдох заалтууд
- 3.1.4
Цацраг идэвхт ашигт малтмал нь Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдал, эдийн засагт онцгой ач холбогдолтойг харгалзан цацраг идэвхт ашигт малтмалын ордыг хэмжээнээс нь үл хамааран стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордод хамааруулна.
- 3.2.1
Цацраг идэвхт ашигт малтмалын хүдрийг олборлох, боловсруулах, баяжуулах, цаашид цөмийн түлшний үйлдвэр байгуулах бодлогыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ.
- 3.2.5
Цацраг идэвхт ашигт малтмалыг хүдэр хэлбэрээр экспортлохгүй байх бодлого баримтална.
- 3.2.6
Цацраг идэвхт ашигт малтмалаас гаргаж авсан бүтээгдэхүүнийг Монгол Улсын болон олон улсын гэрээнд нийцүүлэн гагцхүү энхийн зориулалтаар экспортлоно.
УИХ-ын 2009 оны 45 дугаар тогтоолын хавсралт. Бүрэн эхийг манай эрх зүйн сан болон legalinfo.mn-ээс үзнэ үү.
Эх сурвалж: OECD NEA болон ОУАЭА, Uranium 2026: Resources, Production and Demand (NEA No. 7770, OECD 2026), Монгол Улсын үндэсний тайлан. Өгөгдөл нь 2025 оны 1 дүгээр сарын 1-ний байдлаарх. Албан ёсны эх бичвэрийг дээрх холбоосоос үзнэ үү.